Neurofysiologie verklaart effectiviteit acupunctuur

Subtiel ingrijpen in energie-stromen

door Drs. Y.H. Bong  tandarts

Sensatie is slechts een kort leven beschoren. Toen de toenmalige president van de Verenigde Staten Richard Nixon in 1960 zijn historische reis naar China maakte, kreeg een van de journalisten in zijn gezelschap een acute blinde darm ontsteking. Operatief ingrijpen was noodzakelijk. In het Westen zou de patiënt voor die ingreep onder narcose gebracht zijn. In China bleek men het anders te doen: hij werd bij vol bewustzijn geopereerd onder acupunctuurverdoving. Wat daar in tientallen ziekenhuizen een heel normale medische ingreep was, werd... wereldnieuws!.

Westerse televisie-teams brachten uitgebreide reportages mee van allerlei toepassingen van deze 'exotische' geneeswijze. Zelfs bij zware ingrepen bleken de 'naalden' even efficiënt als welke westerse narcose ook.

Pijnloos

Sinds die 'historische' operatie zijn er over de hele wereld minstens tienduizend operaties verricht onder acupunctuur-verdoving. Ook bevallingen verlopen pijnloos, terwijl niet alleen het geboorteproces zelf voorspoediger verloopt, maar ook het herstel van de moeder sneller gaat dan na de toediening van medicamenten.

Acupunctuur leek ineens een wondermiddel voor allerlei kwalen, aandoeningen en zelfs verslavingen. En honderdduizenden die bij de reguliere geneeskunde geen baat vonden lieten zich met acupunctuur behandelen: de pijnlijke tenniselleboog, ischias, telkens terugkerende migraine waartegen medicijnen, diëten of leefregels nauwelijks soelaas boden.

Pijnklachten verdwenen in zeer vele gevallen en hoe effectief acupunctuur bij pijnbestrijding bleek te zijn, werd duidelijk tijdens hersenoperaties waarbij geen andere vorm van verdoving werd gebruikt.

Eeuwenoude therapie

Acupunctuur een medische sensatie uit de jaren zestig? De geneesmethode is in feite reeds vele duizenden jaren oud. Ouder dan onze westerse, al heet ze hier nog steeds 'alternatief'. Het basisprincipe van de acupunctuur werd reeds eeuwenlang bij talrijke volkeren toegepast. De behandeling bestond hierin dat men drukpijnlijke en eventueel gezwollen plaatsen op het lichaam prikkelde, verwarmde of masseerde. In China gaat de geschiedenis van de acupunctuur zo'n 5000 jaar terug. Uit inscripties in steen en overlevering blijkt dat men toen al op de hoogte was van een relatie tussen de oppervlakte van het lichaam en de zich daaronder bevindende inwendige organen.

Gele keizer

Uit de periode 2697-2598 voor Christus is een beschrijving bekend over acupunctuur. Het was de 'Gele Keizer' Huang Ti die veel heeft bijgedragen tot het inventariseren en vastleggen van die kennis. Merkwaardig genoeg kwam er een kentering tijdens de Ching dynastie (1644-1922): westerse missionarissen importeerden de medische verworvenheden uit hun moederland en pas in 1949 werd China opnieuw bewust van haar eeuwenoude rijke medische traditie. Overigens kent het Westen wel degenlijk publicaties uit voorbije eeuwen over acupunctuur. In Nederland zijn de Bond (1657) en ten Rhijne (1683) de oudst bekende auteurs van verhandelingen over acupunctuur. In Engeland, Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk verschenen in het begin van de vorige eeuw publicaties. Maar pas na het bezoek van Nixon was er zo plotseling sprake van een wereldwijde belangstelling die overigens nogal eenzijdig de rol van acupunctuur bij pijnbestrijding benadrukte.

Oosterse ogen

Het begrip 'ziekte' heeft in de oosterse geneeskunde een heel andere betekenis dan in het Westen: de mens wordt er met heel andere ogen bekeken dan bij ons. Volgens de oosterse filosofie is ziekte in wezen een verstoring van het evenwicht. Het evenwichtfenoneem is voor de oosterling iets vanzelfsprekends, zowel in de mens zelf als in alles wat hem omringt. Voortkomend uit het Ene, Ongedeelde, Allesomvattende, Alles Voortbrengende, niet onder woorden te brengen begrip 'TAU' onderscheidt men het bestaan van twee polariteiten: 'Yin' en 'Yang'.

De Chinezen ontdekten dat in alle fenonemen die beide componenten yin en yang aanwezig zijn. Als elkaars tegenpool en elkaars aanvulling. Bij de gratie van deze krachten bestaat er bij voorbeeld een dag-nacht cyclus, waar activiteit en rust elkaar afwisselen. Warmte bestaat niet zonder kou, een voorkant niet zonder een achterkant. Beide polariteiten manifesteren zich nooit alléén, absoluut. In de dag-nacht cyclus bij voorbeeld is het op het middernachtelijk uur het yin maximaal, maar is tevens het yang van de dag al in eerste aanvang aanwezig.

Chi

Ook ieder mens heeft zijn eigen yin-yang balans. Ze wordt bepaald door erfelijke factoren en de verkregen lichamelijke conditie. Wordt deze balans verstoord dan wordt men ziek. Herstel van dit evenwicht is een voorwaarde voor genezing. De oosterse filosofen constateerden dat alles onderhevig is aan veranderingen: er bestaan geen statistische processen. Hierdoor kwam men tot de conclusie dat het niet alleen de yin-yang krachten zijn die het dynamische in stand houden. Tussen deze twee staat een derde bewegende energiestroom die men 'Chi' noemt. Waarneming van de elkaar steeds opeenvolgende veranderingen leidde ertoe dat de oude Chinezen hun leefwijze daarop baseerden. Zij laten zich meevoeren op de stroom van de niet te beïnvloeden veranderingen.

Deze achterliggende levensfilosofie was en is de voedingsbodem voor de acupunctuur-geneeswijze. Maar de westerse journalist met acute blindedarm uit Nixon's gezelschap had vermoedelijk nog nooit van yin en yang gehoord noch van de derde bewegende energiestroom Chi. Westerse artsen zouden wel een andere verklaring hebben gegeven voor zijn geïnfecteerde blindedarm. Desondanks bleek de oosterse acupunctuurverdoving bijzonder effectief, omdat de Chinese "narcotiseur' nauwkeurig wist waar hij in het lichaam van de patiënt de naalden moest aanbrengen.

Eeuwen geleden ontdekte men daar dat pijn verlicht werd door massage, bekloppen, verwarmen of het prikkelen van de huid. En dat de plaatsen waar dat moest gebeuren verschillend waren naar gelang de aandoening. Door al die ervaringen te noteren kwam men tot een verzameling van punten op het lichaam. Deze werden gegroepeerd en geordend tot een meridianenstelsel.

Proefondervindelijk ontdekte men dat elk van de twaalf organen zijn eigen meridiaan had. En dat er daarnaast nog twee bijzondere meridianen waren die respectievelijk over het midden van buik en rug lopen. Tezamen vormen zij de veertien hoofdmeridianen. Zij zijn onderling weer met elkaar verbonden waardoor zij direct of indirect elkaar en daarmee de organen kunnen beïnvloeden.

De 'kartering' van het menselijk lichaam is meridianen was in feite proefondervindelijk tot stand gekomen. Verrassend was het feit dat de moderne westerse neuro-fysiologie ons in staat stelt de werking van acupunctuur te verklaren.

Uitstralende pijnen

De eerste die het reactiemechanisme tussen organen en huid heeft verklaard was Head. Een orgaan dat niet goed functioneert prikkelt de achterhoornen van het ruggemerg. Door prikkels via een zenuwreflexbaan uitgaande van een ziek orgaan wordt het huidgebied dat bij hetzelfde ruggemergsegment behoort, geprikkeld. Ook de spieren en delen van het skelet die bij dat segment behoren worden erbij betrokken. Het reactiepatroon verloopt ook in omgekeerde richting! Door van buitenaf op het lichaam in te werken beïnvloed men het inwendige. Bekend zijn o.a. de uitstralende pijnen van hartaandoening, of de pijn bij een galblaasaandoening op de bovenkant van de schouder. Acupunctuur is in feite noch exotisch noch alternatief. Het is een gewone vorm van geneeskunde.

Sleutels op sluisdeuren

In de acupunctuur gaat men ervan uit dat er naast een bloedsomloop, een zenuwstelsel en een lymfesysteem nog een vierde energie-circulatiesysteem is. Het kwam reeds eerder ter sprake onder de naam 'Chi'. Volgens deze theorie hebben de twaalf hoofdorganen een eigen energieproduktie, die zich door de zogenaamde meridianen, een stelsel van veertien hoofdkanalen beweegt. Een meridiaan zou men kunnen beschouwen als een denkbeeldige lijn die alle punten verbindt die behoren bij één orgaanstelsel. En ook voor die theorie komen er in het Westen steeds meer aanwijzingen: van sommige organen zijn die energieën reeds lang meetbaar. Men denke bijvoorbeeld aan het electro-cardiogram (de 'hartfilm').

Hoofdmeridianen

De hoofdmeridianen staan via een ingewikkeld stelsel van kanalen in verbinding met de huid, organen en met elkaar. Populair geformuleerd: een systeem van kanalen, zijkanalen en slootjes, waarin de 'waterstand' door sluizen (acupunctuurpunten) wordt geregeld. Treedt er ergens in het meridianenstelsel een blokkade op of ontstaat er een tekort of teveel aan energie dan kan ziekte of pijn het gevolg zijn. Vooral een tekort aan energie geeft vaak pijnklachten.

De acupunctuurnaalden fungeren dan als het ware als sleutels op de sluizen: ze kunnen ze openen en sluiten. Gevolg is een regulatie van de energiestroom van een 'overbeladen' meridiaan naar één met een tekort aan energie. Naalden vormen overigens niet het enige regulieringsinstrument. Acupunctuurpunten kunnen ook verwarmd worden met een zogenaamde 'moxa rol', samengesteld uit een bepaald kruid, dat gaat gloeien en zo warmte uitstraalt. Ook worden wel kleine kegeltjes van hetzelfde kruid direct op de huid geplaatst en eventueel aan het uiteinde van het handvat van de naald tot gloeien gebracht.

Acupunctuur pijnlijk?

De oudst bekende naalden waren eenvoudige splinters steen of bot. Toen het metaal-tijdperk zijn intrede deed, kwamen er naalden van brons, goud en zilver en pas later van roestvrij staal. Er zijn negen verschillende naaldsoorten, maar de meest gebruikte is de gewone naald. De driehoekige naald wordt toegepast waar men een bloeding wil bewerkstelligen. Voor de oppervlakkige huidbehandeling gebruikt men een hamertje met één of meerdere korte naaldjes die in de hamerkop zijn geplaatst. Een acupunctuur behandeling is al dan niet pijnlijk, afhankelijk van de wijze waarop de naald wordt gemanipuleerd. In het algemeen doet een regulerende prik geen pijn. Manipulaties die gericht zijn op het doelbewust versterken of verzwakken van energie kunnen soms behoorlijk gevoelig zijn. Wordt de patiënt een vreemd, zwaar, dof, warm gevoel waar, dan vormt dat de indicatie dat de energie-overdracht plaats vindt. De Chinezen hebben er een aparte term voor: 'Té chi'.

Vele vormen

Het ligt voor de hand dat in dit korte bestek onmogelijk een volledig beeld van acupunctuur met al haar methodieken kan worden gegeven. We moeten volstaan met een kort overzicht:

Klassieke acupunctuur: Deze gaat uit van de klassieke Chinese filosofie. Men maakt gebruik van de klassieke Chinese filosofie. Men maakt gebruik van de klassieke manier van diagnose stellen waarbij de therapeut afgaat op bevindingen tijdens zijn onderzoek. Hij let bij de vermelding van de klachten ook op de manier waarop de patiënt over zijn ziekte spreekt. Tevens bestudeert hij huid, haar en ogen van de patiënt. Hij onderzoekt de patiënt op de aanwezigheid van warme of koude gebieden op het lichaam, speurt naar bepaalde punten die pijn doen bij het betasten. Een andere indicatie kan de lichaamsgeur vormen die de patiënt met zich draagt. Bij inspectie van de tong let hij op lokale verkleuringen, beslag, tandafdrukken langs de rand.

Energieke toestand

Al deze onderzoektechnieken zijn ook in de westerse geneeskunde bekend, maar ze passen geheel natuurlijk in de diagnose van de klassieke acupunctuur. Zeer duidelijk wordt het verschil bij het voelen van de pols. Zowel aan de linker- als aan de rechterpols voelt de therapeut die geschoold is in de klassieke acupunctuur de energetische toestand van de zes inwendige organen.

Moderne acupunctuur: hierbij blijft de klassieke acupunctuur uitgangspunt maar deze methode maakt bewust gebruik van moderne diagnostische middelen. Zo worden naalden electrisch gestimuleerd, en past men laserstralen toe.

Bij de Electro-acupunctuur volgens Voll (EAV) wordt meetapparatuur gebruikt die zo'n vijfentwintig jaar geleden werd ontwikkeld door dr. Voll. Hij ontdekte empirisch dat orgaansytemen via zogenaamde controlemeetpunten kunnen worden getest. De waarde van deze methodiek is dat men niet alleen de diagnose kan stellen, maar ook de oorzaak van die klacht kan opsporen. Men bereikt hierdoor een causale therapie die de oorzaak wegneemt.

Homeopathische preparaten

Meestal worden in combinatie met deze methode homeopathische preparaten voorgeschreven. Het is ook een manier om tot een gerichte medicamentenkeuze te komen die specifiek werkt. Het effect van schadelijke bijwerkingen wordt hierdoor vermeden. Veel klachten in het lichaam kunnen ontstaan of worden in stand gehouden door zogenaamde 'haarden'. Dat kunnen de amandelen zijn, de bijholten, de oren, de blindedarm, haarden in het gebit, etc. Door de veelvuldige aanwezigheid van haarden in het gebit, of de onbetande kaakdelen, die alleen zijn op te sporen met de EAV - ondersteund door Röntgendiagnostiek -heeft de acupunctuur haar intrede gedaan binnen de tandheelkunde.

Reflex-acupunctuur

Littekens van operaties, wonden of vaccinaties - gelegen in het traject van een meridiaan - kunnen de energie in deze blokkeren, zodat orgaanklachten kunnen optreden. Door deze blokkades op te heffen met behulp van acupunctuur zullen ook de klachten verdwijnen. Ook de reflex-acupunctuur werkt met moderne technische hulpmiddelen. De voet-, hand-, neus- en ooracupunctuur vallen hieronder. In deze lichaamsdelen is als het ware het hele lichaam geprojecteerd en kan het van hieruit beïnvloed worden.

De ooracupunctuur neemt een aparte plaats in. Het oor kan zien als een menselijk embryo, waarbij het hoofd is geprojecteerd op de oorlel. Men kent de klassieke vorm en de moderne benadering. De grondlegger van de moderne ooracupunctuur (auriculo-therapie) is de Franse arts Nogier (1950). Voor het opzoeken van specifieke punten op het oor wordt gebruik gemaakt van de zogenaamde puntoscoop. Dit is een electronisch puntzoekertje, dat een zoemtoon laat horen of een lichtje doet branden, als de voeler exact op het punt wordt gezet dat correspondeert met het aangedane gebied elders in het lichaam. Een speciale polsmeting dient als controlepunt. Deze verandert namelijk van kwaliteit bij het palperen van het gevonden punt, of bij het naderen c.q. verwijderen van bepaalde filters van bepaalde plaatsen op het lichaam. De auriculo-therapie heeft zich zelfstandig ontwikkeld en vereist een speciale opleiding. In eenvoudige vorm wordt ze veelal toegepast ter ondersteuning van de algemene acupunctuurbehandeling.

Indicaties en contra-indicaties

De Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) te Geneve heeft in 1979 een lijst opgesteld van indicatie-gebieden voor acupunctuurbehandeling. Aangevuld met uit de praktijk gebleken goede resultaten blijkt acupunctuur effectief bij de behandeling van onderstaande aandoeningen.

Geen uitkomst

Evenals de westerse geneeskunde op bepaalde terreinen haar onmacht moet bekennen, zijn er ook ziekten waartegen de acupunctuur geen uitkomst biedt:

Bron: Beyond Medicine, nummer 1, jaargang 2, 1998